Hai vòng chạy ở Hàng Đẫy tháng 9 năm 2026 và những ghế trống của điền kinh nữ Việt Nam

Chiều muộn tháng 9 năm 2026, trên khán đài sân Hàng Đẫy, tôi đếm được bốn mươi hai người. Hơn nửa là huấn luyện viên các đoàn, vài người bán nước, và ba người đàn bà ngồi sát lan can, tay cầm nón lá, mắt dán xuống đường chạy cinder nơi con gái họ sắp vào vạch xuất phát.

Nội dung khép lại buổi chiều là chạy 800 mét nữ. Tám làn, tám vận động viên. Không có bấm giờ điện tử. Mỗi làn có một trọng tài cầm đồng hồ bấm tay, và ban tổ chức phân công ba người bấm giờ riêng cho vận động viên về nhất rồi lấy kết quả trung bình — một cách làm cẩn thận, và cũng là cách làm nói lên rất nhiều về điều kiện của môn này thời đó. Sân vắng đến mức tiếng súng lệnh nghe như nổ trong một căn phòng trống.

Bốn mươi lăm phút sau khi cuộc đua kết thúc, tôi vẫn ngồi lại. 45 phút bên lề sân cỏ, một đời không bao giờ cũ. Cô gái về nhất, mười tám tuổi, quê ở một huyện miền núi phía Bắc, đi tàu hai ngày một đêm xuống Hà Nội. Cô nói với tôi rằng đây là lần đầu tiên trong đời cô chạy trên một đường chạy có kẻ vạch rõ ràng đến thế.

Năm 2026, đoàn thể thao Việt Nam vừa dự Đại hội Thể thao Đông Nam Á lần thứ 15 tại Kuala Lumpur, Malaysia, từ ngày 20 đến ngày 31 tháng 8. Chuyến đi đó đánh dấu sự trở lại đầy đủ hơn của thể thao nước ta ở đấu trường khu vực, sau những năm ngân sách eo hẹp và lịch thi đấu bị cắt gọt. Nhưng đứng ở Hàng Đẫy vào một buổi chiều tháng 9, người ta thấy rõ khoảng cách giữa một chuyến đi và một nền tảng.

Điền kinh nữ khi đó gồm một danh sách ngắn: 100 mét, 200 mét, 400 mét, 800 mét, 1500 mét, tiếp sức 4x100 mét, nhảy cao, nhảy xa, đẩy tạ. Các cự ly dài dành cho nữ hầu như không có mặt trong hệ thống giải thường niên. Số vận động viên nữ đăng ký cự ly trung bình ở một giải toàn quốc đếm trên đầu ngón tay, phần lớn đến từ bốn, năm địa phương có phong trào: Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Thanh Hóa và một vài tỉnh phía Nam.

Trang thể thao của các báo thời đó dành chỗ cho bóng đá, bóng chuyền, vật. Điền kinh nữ xuất hiện chủ yếu ở mục kết quả một dòng, in chung với nam, không tên huấn luyện viên, không thời gian chạy từng vòng.

800 mét là cự ly hai vòng sân, nhưng thường được quyết định ở hai trăm mét giữa. Người chạy phải học cách chen trong một nhóm, học cách bị chèn, học cách tăng tốc khi chân đã mỏi và phổi đã cháy. Những kỹ năng đó không ai dạy bằng lời. Chúng chỉ hình thành khi có người cùng tầm chạy bên cạnh, tuần này qua tuần khác, giải này qua giải khác.

Ở Hàng Đẫy chiều hôm đó, cuộc đua kết thúc trước khi bước vào vòng thứ hai. Người về nhất bỏ người thứ hai gần một trăm mét, và điều đáng chú ý là cô đã chạy một mình như thế suốt cả mùa giải trong nước. Một vận động viên luôn chạy dẫn đầu trong mọi trận đấu sẽ không bao giờ học được phản xạ bứt tốc khi bị kẹp giữa hai người.

Vấn đề lớn nhất của điền kinh nữ Việt Nam năm 2026 không nằm ở tố chất, mà ở vòng thứ hai: thiếu đối thủ cùng tầm, thiếu người chạy pace, và thiếu một lịch thi đấu đủ dày để một cô gái học cách chen, tách và bứt phá khi chân đã mỏi.

Có những hệ quả kỹ thuật rất cụ thể chảy ra từ sự mỏng manh đó. Đồng hồ bấm tay cho sai số khoảng 0,2 đến 0,5 giây so với bấm giờ điện tử, và khi cả nước đo thành tích bằng tay thì kỷ lục trong nước chỉ có giá trị tương đối. Đường chạy cinder cho độ nảy của bước chân khác hẳn mặt đường tổng hợp ở Kuala Lumpur: người quen cinder chạy nhịp ngắn hơn, đạp đất nhiều hơn, và khi lên thảm sẽ thấy chân mình bật cao hơn mức cơ thể đã lập trình. Bài tập pace cũng khác. Khi một cự ly chỉ có một người đủ sức bứt tốc, cuối buổi tập huấn luyện viên phải tự mặc quần áo chạy vào làm người dẫn nhịp. Tôi đã gặp một thầy giáo thể dục ngoài bốn mươi, chạy sáu trăm mét mỗi buổi chiều để học trò có mốc mà bám, và chạy xong thì ngồi bệt xuống như một vận động viên bị khuất phục bởi chính bài tập của mình.

Phía sau đường chạy là một tập thể không hề hiện diện trên bảng điểm: mẹ giữ nồi cơm phần cô con gái đi tập về muộn, đứa em chở xe đạp đợi ở cổng sân, thầy giáo dạy thể dục kiêm huấn luyện viên đội huyện, và một y sĩ trạm xá chuyên chườm đá bằng khăn mặt. Khi cô gái về nhất được hỏi cô cần gì, cô trả lời rằng cần một đôi giày đúng cỡ, vì giày cô đang chạy là giày của đội tập thể dục nhà trường để lại.

Nhìn bảng tỷ số, tôi học được cách đọc những gì không được ghi. Bảng điểm ghi thời gian về đích, không ghi rằng vòng thứ hai đã chạy một mình; ghi tên người thắng, không ghi rằng phía sau cô là cả một thầy giáo và một trạm xá.

Câu chuyện quen thuộc về năm 2026 kể rằng công cuộc Đổi mới mở đường cho tiền và sự chú ý chảy vào thể thao, và nữ giới được hưởng lợi theo. Nửa sau của câu chuyện đó đúng; nửa đầu thì không, hoặc chưa đúng trong nhiều năm.

Khi tiền bắt đầu xuất hiện trong thể thao Việt Nam cuối những năm 2026, dòng chảy tìm đến nơi có khán giả và có biển quảng cáo. Đó là bóng đá nam, bóng chuyền, những trận cầu được tường thuật trực tiếp trên sóng phát thanh. Điền kinh nữ không nằm trong danh sách đó. Nhiều phòng thể dục thể thao tỉnh, khi phải rút gọn danh sách vận động viên trọng điểm, cắt nội dung nữ trước, vì nội dung nữ không tạo doanh thu và cũng không lấp được khán đài. Chính sự mở cửa, trong vài năm đầu, đã làm mỏng thêm chứ không làm dày thêm phần nền của thể thao nữ.

Có một cái bẫy khác, nguy hiểm hơn, mà tôi quan sát thấy ở không ít địa phương thời đó: dồn tất cả nguồn lực cho một cô gái. Một tỉnh có một hạt giống thì suất ăn, giày, chuyến đi nước ngoài đều dồn cho em đó. Kết quả là trong đội tuyển quốc gia có một ngôi sao và không có ai theo sau; ngôi sao ấy phải chịu toàn bộ kỳ vọng của cả một nội dung, và khi cô chấn thương — chuyện xảy ra với mọi đường chạy — cả nội dung biến mất khỏi bản đồ thi đấu. Tệ hơn, người ta không cho phép cô trở lại một cách bình thường, mà đòi cô phải chứng minh bản thân ngay trận đầu tiên sau chấn thương. Đó là điều kiện lý tưởng để chấn thương lặp lại.

Khi sân vận động trống rỗng, những tiếng nói bình thường bỗng trở thành thủ lĩnh. Người thầy giáo chạy pace sáu trăm mét mỗi chiều là lãnh đạo của cô học trò mình. Bà mẹ giữ nồi cơm là người điều phối một kế hoạch tập luyện mà không ai gọi nó bằng cái tên ấy.

Điều đang thay đổi không nằm ở huy chương. Nó nằm ở số lượng các cô gái đứng ở vạch xuất phát của một buổi chiều tháng Chín, và ở việc có bao nhiêu người ngồi lại sau khi lá cờ đích đã hạ xuống. Nếu ngày mai ở Hàng Đẫy có thêm một cô gái chạy hai vòng sân, liệu có ai bỏ ra bốn mươi lăm phút để nghe cô kể quãng đường từ ga tàu về nhà?