Trên thảm đấu võ cổ truyền Việt Nam: khi điểm số nằm trong mắt người chấm

Sáng cuối tháng Tám, nhà thi đấu ở Đà Nẵng chật kín người nhưng im như tờ. Nguyễn Thành Đạt, mười chín tuổi, quê Quảng Ngãi, bước lên thảm, cúi đầu chào hội đồng trọng tài, hít một hơi dài, rồi bung bài Lão Hổ Thượng Sơn. Hai phút. Không một tiếng ho, không một tiếng ghế dịch. Đến động tác cuối, Đạt đứng thẳng, khép tay về trước ngực, và cả khán phòng mới dám thở.

Bảng điểm hiện lên màn hình: 8,75 – 8,90 – 8,85 – 9,10 – 8,80. Bỏ điểm cao nhất và thấp nhất, trung bình 8,83.

Người ngồi cạnh tôi, một võ sư bảy mươi mốt tuổi đã bốn lần dẫn học trò đi thi, lẩm bẩm: “Thằng bé này đi còn chắc hơn mấy đứa được 9,2 hôm qua.” Tôi hỏi tại sao. Ông nhún vai: “Vì ban giám khảo không có thang nào để đo độ khó.”

Câu nói ấy bám theo tôi suốt phần còn lại của ngày thi.

Liên hoan Võ thuật Cổ truyền toàn quốc là sân chơi định kỳ của làng võ Việt, quy tụ hàng chục đoàn từ các tỉnh, thành và các môn phái, chia thành ba nhóm nội dung: đơn luyện quyền thuật, đơn luyện binh khí và đối luyện. Võ cổ truyền Bình Định đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2026. Vovinam, nhánh võ Việt được hệ thống hóa từ thập niên 2026, từng góp mặt ở đấu trường SEA Games. Những cái tên như Tứ Môn Quyền, Ngọc Trản Thần Công, Siêu Xung Thiên, Lão Hổ Thượng Sơn vẫn được xướng lên ở mỗi kỳ liên hoan.

Ở nội dung quyền nữ, Trần Thị Mỹ Linh được xem là ứng viên sáng giá. Ở nội dung binh khí nam, Lê Hoàng Phúc là cái tên được nhắc nhiều trước giờ thi.

Có một chi tiết kỹ thuật mà khán giả thường bỏ qua. Ban giám khảo chấm theo thang điểm 10, chia thành các tiêu chí: độ chính xác kỹ thuật, tính thẩm mỹ, tinh thần thi đấu, tính truyền thống và thời gian quy định. Không tiêu chí nào gắn một giá trị cụ thể cho từng động tác. Một cú đá xoay ba trăm sáu mươi độ và một cú đấm thẳng bước tiến được đối xử gần như ngang nhau, khác biệt nằm ở cảm nhận của người ngồi ghế giám khảo.

Kỳ liên hoan tôi theo dõi có hơn bảy mươi đoàn dự thi, phần lớn là võ sinh trẻ. Đó là tín hiệu đáng mừng. Nhưng cũng ở nhóm trẻ, khoảng cách giữa người điểm cao và người điểm thấp lại mong manh nhất.

Trong hơn bốn mươi năm ngồi ở các khán đài, từ những sàn gỗ ở Bình Định đến những nhà thi đấu kín hơi lạnh, tôi rút ra một điều: khán giả đến để thấy cái đẹp, còn võ sinh lên thảm để được chấm điểm. Hai mục đích ấy không luôn đi cùng một hướng, và khoảng cách giữa chúng chính là chỗ hệ thống thi đấu cần được bàn tới.

Ngồi trên khán đài Moscow, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai. Nhìn một bài quyền, tai tôi nghe nhịp thở; nghe tiếng bàn chân tiếp đất, mắt tôi thấy lực. Khi một võ sinh giỏi đi bài, âm thanh của sàn đấu kể chuyện trước cả hình ảnh. Nhưng ban giám khảo không chấm bằng tai. Họ chấm bằng một biểu mẫu.

Khoảng trống lớn nhất của võ cổ truyền Việt Nam trên sàn thi đấu nằm ở hệ thống chấm điểm: chưa có một bảng hệ số độ khó chuẩn hóa cho từng động tác, nên mọi đánh giá kỹ thuật đều buộc phải quy đổi thành cảm nhận thẩm mỹ.

So sánh một chút để thấy rõ điều này. Thể dục dụng cụ tách bảng điểm D, đo giá trị động tác, khỏi bảng điểm E, đo chất lượng thực hiện. Karate kata có điểm kỹ thuật tách khỏi điểm vận động. Wushu taolu chia hai nhóm giám khảo, một nhóm chấm chất lượng động tác khó, một nhóm chấm phần biểu diễn. Ở tất cả các hệ thống đó, một động tác khó được ghi nhận là khó, bất kể người chấm ngồi ở hàng ghế nào. Võ cổ truyền Việt Nam thì gộp tất cả vào một thang điểm duy nhất.

Hệ quả không nhỏ. Khi độ khó không được định giá, võ sinh buộc phải chọn cách gây ấn tượng bằng mắt. Nhào lộn, đá xoay, té ngã kỹ thuật, giữ thăng bằng trên một chân lâu hơn mức cần thiết, kéo dài tư thế tạo dáng — tất cả đều là những lựa chọn hợp lý trước một ban giám khảo không có thước đo. Tôi không trách các em. Tôi trách một hệ thống khiến các em phải đánh đổi độ chuẩn của bài bản để lấy điểm số.

Tính truyền thống là tiêu chí đẹp trên giấy nhưng gần như không dùng được trong thực tế. Một bài Tứ Môn Quyền được truyền từ đời này sang đời khác có thể bị coi là cũ nếu võ sinh không thêm động tác mới, trong khi một bài tự dựng có thể được khen là sáng tạo. Giám khảo ngồi dưới sàn đều là người có chuyên môn, nhưng không ai mang theo một bản đối chiếu chuẩn để biết bài nào đang bị pha loãng đến mức nào.

Trong một buổi thi, tôi ghi lại điểm trung bình của mười võ sinh xếp đầu ở một nội dung quyền nam. Khoảng cách giữa người thứ nhất và người thứ mười chưa đầy nửa điểm. Cùng một hội đồng, cùng một buổi, độ lệch giữa các giám khảo gần như không vượt quá ba phần mười. Sự đồng thuận cao nghe thì tốt, nhưng trong một môn mà kỹ thuật có hàng trăm biến thể, nó lại gợi ý điều ngược lại: các giám khảo đang chấm theo một vùng an toàn, chứ không theo thang đo độ khó. Khi ai cũng nằm trong một dải điểm hẹp, chỉ cần một chút thiện cảm hay một chút quen biết là đủ thay đổi thứ hạng.

Rồi đến chuyện giám khảo. Ở nhiều nội dung, người chấm là các võ sư đang trực tiếp đào tạo học trò dự giải. Việc loại điểm cao nhất và thấp nhất có tác dụng giảm sai lệch, nhưng không giải quyết được gốc rễ. Một hội đồng mà ai cũng có học trò trên sàn thì mỗi lần nâng điểm cho người này, giảm điểm cho người kia đều phải cân nhắc, và áp lực đó vô hình nhưng có thật.

Tôi vẫn nhớ một võ sư ở Bình Định đã dạy hơn ba mươi năm, người nói với tôi rằng ông không còn muốn đưa học trò đi thi nữa. Lý do ông đưa ra không phải chuyện thắng thua, mà là chuyện học trò của ông phải tập thêm những động tác mà ông cho là xa rời bài bản gốc chỉ để ăn điểm. Ông bảo: “Tôi dạy võ, tôi đâu dạy diễn.”

Đó là tổn thất lớn hơn mọi tấm huy chương. Một nền võ học mất người thầy giỏi vì hệ thống thi đấu không còn phản ánh đúng giá trị chuyên môn của họ.

Người ngoài nhìn vào thường nói võ cổ truyền thi đấu giống múa hơn giống võ. Cách nhìn đó đặt sai chỗ. Vấn đề không nằm ở bản chất bài quyền, mà ở chỗ hệ thống chấm điểm buộc bài quyền phải trình diễn để tồn tại trên sàn. Võ sinh không tự nhiên thích nhào lộn. Các em làm vậy vì đó là con đường ngắn nhất để ban giám khảo nhìn thấy mình.

Một điểm mù khác nằm ở phía cộng đồng võ thuật. Chúng ta quen tự hào khi võ cổ truyền Bình Định được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2026, nhưng một danh hiệu không tự động tạo ra bộ tiêu chuẩn chấm điểm, cũng không đào tạo được đội ngũ trọng tài trẻ. Di sản muốn sống thì phải có người chấm điểm nó một cách công bằng. Nếu không, nó chỉ tồn tại trong hồ sơ.

Còn một nghịch lý nữa, và có lẽ đây là điều khó thay đổi nhất: nhiều người trong làng võ tin rằng giữ nguyên mọi thứ là cách bảo tồn tốt nhất. Nhưng một hệ thống chấm điểm không đổi suốt nhiều thập niên, trong khi cách tập luyện và cách xem của công chúng đã đổi hoàn toàn, thì đang tự đẩy mình ra khỏi cuộc chơi. Giữ một cái đẹp mà không ai đo được thì sớm muộn cũng chỉ còn người trong nghề hiểu với nhau.

Việc cần làm không quá xa vời. Một bảng hệ số độ khó cho các động tác cơ bản, xây từ chính các môn phái, cộng với một nhóm giám khảo không có học trò dự thi và một chương trình đào tạo trọng tài trẻ, là những việc có thể bắt đầu từ kỳ liên hoan tới. Nếu độ khó được định giá, người giỏi nhất sẽ thắng bằng kỹ thuật, và các em nhỏ sẽ học được rằng cái đẹp của võ nằm ở độ chuẩn, không nằm ở tiếng vỗ tay.

Có những bài quyền chỉ kéo dài chưa đầy hai phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm. Tôi đã thấy những người xa lạ ôm nhau ở Moscow, và nhận ra võ thuật là ngôn ngữ không cần phiên dịch. Mỗi nhịp trống hội trên khán đài là một nhịp đập của thành phố nơi thảm đấu trải xuống. Điều còn lại cần trả lời là chúng ta có đang lắng nghe nhịp đập ấy đúng cách hay không.